Müzik Dinleme Pratiğine Etki Eden Şeyler
Bireylerin doğrulama yanlılığı (confirmation bias) adı verilen bilişsel bir süreçten dolayı kendilerine yakın hissettikleri veya beklentilerini doğrulayan bilgileri olumlama yatkınlıkları vardır. Aynı zamanda sosyal ve kültürel etkiler, toplumsal kimliğimiz gibi nedenlerden dolayı olay ve bilgileri değerlendirme sürecimize etki eden başka faktörler bulunmaktadır. Bu durumda bir sanat ürününün veya müziğin güzel olup olmadığı konusu evrensel değildir ve bilincimize etki eden karmaşık bir sürecin sonucunda oluşan yargılardır diyebiliriz. Teknolojik gelişim de müzik üretimini ve müzik dinleme alışkanlıklarını doğrudan değiştirmiş, ve müzik şirketlerinin hayatın içerisindeki durumunu daha belirleyici kılmıştır. Dolayısıyla müzik dinleyicisinin ve üreticisinin, sanat olarak ürettiği ve alımladığı şeyler müzik dinleme ortamlarınla doğrudan ilişkili olarak değişmiştir.
1887'de üretilen ilk plaklardan sonra, bu teknoloji gelişimi müzik üretme sürecini etkilemeye başlamıştır. Bu teknolojik gelişme, 3-4 dakikalık bir şarkının plağın ön ve arka yüzüne kaydedilmesine izin veriyordu. Dolayısıyla, uzun çalar plakların (1948) çıkmasına kadar olan süreçte, karşımıza çıkan basılı materyal için müzik üretimleri hep 1-2 şarkı ve 2-3 dakika ile sınırlıydı.
Uzun çalar (LP) plakların tanıtılmasından sonra, her yüzünde 6-8 parça bulunabilen bu materyal, toplamda 40-50dk. kadar müzik kaydına izin veriyordu. Dolayısıyla albüm konseptinin gelişmesi uzun çalar plaklar ile başlamıştır. Müzik dinleme ve üretme alışkınları plak teknolojisi ile değişmeye başlamış, kaset ve cd teknolojileri ile artık tamamen endüstri tarafından belirlenen standartlarla yönlendirilmiştir.1963 yılında ilk kasetin Philips firması tarafından tanıtılmasından sonra, her iki yüzünde 45'er dakikalık müzik içerebilen kasetler ile daha fazla sayıda şarkının kaydedilmesi ve dinlenebilmesi olanak kazanmıştır. Albüm konseptinin yaygınlık kazanmasında kaset teknolojisinin yaygınlaşması önemli bir noktadır.
1970'lerda plak satışları 400 milyonu bulurken, kaset teknolojisinin yaygınlaşmasıyla 1980'lerde plak satışları 70 milyonlara gerilemiş, kaset satışları 450 milyonu bulmuştur. 1990'larda cd teknolojisinin yükselişiyle kaset satışları yarı yarıya azalırken, cd satışları 800 milyonları bulmuştur. Aynı zamanda büyüyen müzik endüstrisi, televizyon kanallarının yaygınlaşması ile birlikte, müzik odaklı televizyon kanalları aracılığı ile hem müzik dinleme pratiklerinde ve üretim pratiklerinde önemli bir değişim gerçekleştirdi. 1980'lerin başında kurulan MTV, tüm bu dinamikleri etkileyen önemli bir paya sahiptir. Headbangers Ball isimli metal müzik içerikli kliplerin gösterildiği program 1987 yılında yayınlanmıştır ve rock metal müziğin yaygınlaşmasında önemli bir paya sahiptir. 1986'da Metallica'nın "Master of Puppets" albümünü yayınlaması, Megadeth'in "Peace Sells... But Who's Buying?" isimli albümünü yayınlaması gibi gelişmeler ve ardından MTV'nin tüm bu gelişmelere paralel olarak tv kanalında metal kliplerini göstermesi, geç 80'lerde ve 90'larda metal müziğin parlamasına yardımcı olmuştur.
Bu gelişmelerden sonra, müzik dinleme pratiği gelişen klip endüstrisi ile aynı zamanda bir görsel iletim özelliği edinmiştir. Yani sadece gelişen müzik dinleme teknolojileri değil, aynı zamanda müziğin yaygınlaşması için elzem haline gelen bir klip endüstrisi de doğmuş ve müziğin dinlenme ve üretim pratiklerine doğrudan etki etmiştir.
Tüm bu gelişmeler, şarkıların daha uzun veya daha kısa, tek (single) ya da albüm konseptiyle ilgili üretim yapma konusunda müzik üretimine doğrudan etki etmiştir. Aynı zamanda klip endüstrisinde alınan geri dönüşler, kliplerin müzik dinleme pratiklerindeki etkisini ortaya çıkarmış ve zamanında biz klip çekmeyeceğiz diyen Metallica bile daha fazla kişiye ulaşma amacıyla 1989'da "One" isimli parçasına klip çekmek zorunda kalmıştır.
Cd satışları 2000'lere kadar hala popülerdi. İnternetin yaygınlaşması ve Spotify gibi platformların ortaya çıkmasıyla, basılı meta önemsizleşmiştir. Günümüzde, cd çalabilen elektronik cihazları bile bulmak zorlaşmıştır. Cd satışları yok olma evresine gelmiş ve "streaming" adı verilen yeni tür bir dağıtım şekli hayatımıza girmiştir. Spotify, Youtube ve benzeri platformlarda günümüzde milyarlarca şarkı dinlenmektedir ve basılı metaya artık ihtiyaç duyulmamaktadır.
Aynı zamanda klip teknolojisi de yapay zeka, video kurgu ortamlarının gelişmesi sebebiyle de, eskisinden daha etkili hale gelmiştir ve artık müzikler, iyi bir kamerayla çekilmiş, renklendirmelerle ve görsel efektlerle zenginleştirilmiş bir klip ile çok daha fazla etki yaratmaktadır. Tüm bu teknolojik gelişmeler müzik dinleme pratiklerine etki etmektedir.
Günümüzde müzik üretme pratiklerine etki eden şey sadece bu dinleme ortamları değildir. DAW (Digital Audio Workstation) uygulamalarının gelişmesi, müzik üreticilerine, müzik teorisine hakim olmadan müzik üretme imkanı tanımıştır. Öyleki "bedroom producer" adı verilen yatak odasında, sahip olduğu bir bilgisayar ile istediği müziği yapabilen insanlar ortaya çıkmıştır. Aynı zamanda "auto-tune" gibi şarkı söyleyenlerin sesini düzelten uygulamalar, günümüzde şarkı söyleme yeteneğine sahip olmayan herkesin şarkı söyleyebilmesini kolaylamıştır, bu gelişme aynı zamanda günümüzdeki anlamıyla rap-trap müziğinin yaygınlaşmasını sağlamıştır.
Üzerine durulması gereken başka bir durum ise, müzik dağıtımı streaming platformlarına indirgendiği için, bu platformlarda yapay zeka destekli ve kullanıcıların beğenilerine, dinlenme sayılarına göre hazırlanan listelere olan editör müdahaleleridir. Bugün, ne kadar müzik üreticilerinin daha bağımsız olduğu söylense de, Spotify gibi platformlardaki mevcut editörler, sonuçta üretimleri kendi beğenilerine göre ve bireysel doğrulama yanlılıklarına göre nitelendirip listeler hazırlamaktadırlar. Bu hazırlanan listeler tarzlara göre ayrılmakta ve en başarılı olarak gösterilmektedir.
Bir başka durum ise, sosyal kantılama teorisidir. Bu fikre göre, insanlar başkalarının ne düşündüğüne göre düşüncelerini değiştirebilmektedir. Bu nedenle, daha fazla tıklanma alan Youtube videoları ve Spotify'da yayınlanan şarkıların daha yüksek rağbet görmesi açıklanabilmektedir. Youtube, 2010'da aldığı bir kararla platformda yayınlanan müzik videolarındaki fake (sahte) izlenmeleri tespit etmiş ve silmişti. Fakat bu çok fazla tepki çekince bir daha tekrarlamadılar. Günümüzde yayınlanan bir çok klip ve şarkıda, PR (reklam) amaçlı bu tip uygulamalar yapılabilmektedir ve bunu her hangi bir sistem denetlememektedir. Dolayısıyla insanların beğenileri, hem editörler ile, hem değişen medya dağıtım kuruluşlarının formatlarıyla, hem klipler ile, hem de bu fake popülerlik göstergeleriyle yönlendirilebilmektedir.
Bugün Tiktok, Youtube gibi platformların internet kullanıcılarına alıştırdığı kısa süre odaklanma alışkanlığı dolayısıyla, 80'ler ve 90'larda popüler olan şarkı introları bile artık kaybolmuştur ve doğrudan şarkıların verse ve nakaratları karşımıza çıkmaktadır. Ve aynı sebepten dolayı, aynı zamanda herkesin müzik prodüktörü ve üreticisi haline geldiği, arzın talepten fazla olduğu bu durumun sonucu olarak, şarkıların süresi de kısalmıştır. Çünkü artık tüketim hızlanmıştır, ve üretim artmıştır.
Sonuç olarak, müzik dinleyicilerinin bu platformlarda karşılarına çıkan müziklerin ne kadar bağımsız bir bilişsel süreçten geçerek karşılarına çıktığı konusunda bir fikir yürütmeleri beklenemez. Ve dolayısıyla müzik üreticileri de, müzik tüketicileri de şu an, aynı bir zamanlar MTV'nin popülerleştirdiği müziklerde rastlandığı gibi, fakat ondan daha fazla bir bilişsiz yönlendirilme içindelerdir. Bu dolaylı yönlendirilme içinde, ne müzik üretimlerinin, ne de hangi müziğin daha çok sevildiği sorusunun cevabı tartışma konusudur.